naar overige artikelen

Hoor ik erbij? Rouwen als pleegkind.
drs. Riet Fiddelaers-Jaspers

Wanneer kinderen iemand door de dood verliezen, is dat een ingrijpende levensgebeurtenis. Pleegkinderen hebben twee gezinnen en hun rouwproces is daardoor extra moeilijk. Het kan zijn dat het overlijden de aanleiding is voor de pleeggezinplaatsing, dat ze al elders wonen wanneer iemand uit hun oorspronkelijke gezin overlijdt of dat iemand in het nieuwe gezin overlijdt. Een gezin waar iemand overlijdt, leunt zwaar op de kwaliteit van de onderlinge relaties en juist die zijn zeer kwetsbaar bij het pleegkind.


Verlies van het gezin zoals het was

Door een overlijden verandert een gezin fundamenteel. Er is een gat gevallen en dat is, zeker de eerste tijd, intens voelbaar bij de alledaagse dingen. Aan tafel is een lege plek, om zes uur komt papa niet meer thuis, mama's favoriete cd klinkt niet meer door het huis, de badkamer is niet meer urenlang bezet. De dingen waar kinderen zich vroeger aan ergerden, missen ze nu. Het gat dat gevallen is, moet op de een of andere manier gedicht worden. Andere gezinsleden nemen taken over van de overledene en het relatiepatroon verandert. Dit kan bij kinderen onzekerheid en angst oproepen.


Verlies van de wereld zoals hij was

Door het verlies van een partner of een kind komt de ouder in een, meestal langdurig, rouwproces. Voor het kind, dat zelf een rouwproces doormaakt, is dat extra moeilijk. Kinderen maken zich zorgen over hun ouders en durven zelf hun gevoelens nauwelijks te tonen, bang hun ouders nog meer te belasten en komen daarbij zelf tekort. Kinderen vragen zich af of ze wel genoeg hun best gedaan hebben als mama nog steeds moet huilen en papa soms om niks boos wordt.

De hele wereld om het kind heen verandert. Vrienden blijken het ineens te laten afweten. Steun komt soms van kinderen van wie ze het niet verwachten. Zeker voor jongeren is de steun van leeftijdgenoten uiterst belangrijk. Wanneer ze ervaren dat mensen op de moeilijkste momenten in het leven heel anders kunnen zijn dan ze verwacht hadden, kan dit soms zo diep ingrijpen, dat het vertrouwen ernstig beschadigd wordt.

Bij het overlijden van brusjes ervaren kinderen soms dat ze als overlevende minder belangrijk lijken te zijn. Ouders zijn met zichzelf bezig en geven op een andere manier aandacht aan het kind dan voorheen. Soms idealiseren ouders het overleden kind, waardoor het overgebleven kind het gevoel heeft dat hun overleden brusje veel belangrijker is dan zijzelf; dat ze 'dood moeten gaan' om aandacht te krijgen. De veranderde aandacht kan ook overdreven bezorgdheid betekenen. Kinderen begrijpen dit, maar het kan hen ook bang maken zelf gevaar te lopen.
Wanneer het kind veel ruzie had met het overleden brusje kan het emotioneel in de knoop raken en buitensporige schuldgevoelens krijgen.

Jonge mensen kunnen twijfelen aan het recht van overleven met name bij het overlijden van een leeftijdgenoot. Mogen zij nog wel bestaan nu die ander dood is? Jongeren kunnen lange tijd met deze en andere zingevingsvragen worstelen voordat zij een nieuw evenwicht vinden. Het kan ook hun eigen wankele levenslust aantasten en hen dichter bij zelfdodingsgedachten brengen.


Uithuisplaatsing

Bovenstaande verliezen gelden voor de meeste kinderen. Wanneer een uithuisplaatsing het gevolg is van het overlijden, ontstaan extra verliezen. Het kind moet zijn kamer en vertrouwde leefomgeving achterlaten tot en met school en vrienden. Het kind verliest het gezin zoals hij dat kende en weet niet hoe het er in een ander gezin aan toegaat. Alle vastigheid verdwijnt. Voor het pleegkind betekent dit meestal een uitgestelde rouw. Het verlate rouwproces is daarom voor de omgeving, en vaak ook voor het kind zelf, niet altijd herkenbaar.


Sleutelfuncties

Kinderen voelen zich het beste wanneer er zo weinig mogelijk verandert in hun leven. Als volwassene heb je een belangrijke rol om het kind daarmee te helpen. Er zijn drie sleutelfuncties die van belang zijn.

Zorg en continuïteit
Kinderen die het verlies van iemand uit het gezin meemaken, zijn gebaat bij zoveel mogelijk continuïteit, zoals op vaste tijden eten. Vaders hebben vaak meer moeite om de gewone structuur te handhaven en storten zich meestal in hun werk, moeders zullen zich vaker op het gezin richten en de dagelijkse gang van zaken garanderen. Het is belangrijk om alles zoveel mogelijk hetzelfde te houden. Verzamel persoonlijke spullen uit de vertrouwde omgeving, vooral ook van de overledene. Ook de dagelijkse gang naar school biedt structuur. Hiermee geef je de boodschap dat niet àlles veranderd is. Kinderen hebben een emotioneel evenwichtige ouder nodig. Goed met je eigen rouw omgaan en goed voor jezelf zorgen, is een manier om er ook te kunnen zijn voor het kind. Dat betekent niet dat het kind je niet mag zien huilen, niets is gezonder, maar wel dat het kind de boodschap krijgt dat je er ondanks je verdriet bovenop zal komen.

Liefde en begrip
Kinderen leven ogenschijnlijk gewoon verder na een overlijden, gaan naar school, spelen. Naar verloop van tijd kunnen ze zich teruggetrokken of juist lastig gaan gedragen. Ze hebben liefdevolle aandacht nodig, maar krijgen dit niet omdat ze op hun gedrag worden aangesproken. Dit is des te meer het geval wanneer er veel tijd verstreken is tussen het verlies en de gedragsverandering. Ga ervan uit dat het kind zich aan de regels houdt en gewoon meedoet, maar houd in de gaten wanneer het nodig is om van de regels af te wijken. Wanneer het kind zich lastig gedraagt, vraag dan naar de achtergronden van zijn gedrag in plaats van te straffen. Een aai over de bol kan op dat moment van zoveel betekenis zijn. Tot verrassing van veel volwassenen, loopt het kind op school bovendien het risico gepest te worden door andere kinderen met het overlijden.

Accepteren en delen van gevoelens
Als een kind huilt, is het duidelijk dat het verdrietig is. Maar ook andere gevoelens zijn normaal in een rouwproces. Zoals kwaadheid en agressie, jaloezie en schuldgevoelens. Accepteer ook deze gevoelens en help het kind kwaadheid en agressie te uiten zonder zichzelf of anderen schade te berokkenen. Praat over schuldgevoelens zonder ze aan de kant te schuiven. Natuurlijk kon het kind er niets aan doen dat papa doodging, maar kinderen denken vaak magisch en bovendien helpen schuldgevoelens controle over de situatie uit te oefenen. 'Als ik mama beter geholpen had, was ze niet ziek geworden'. De magie zit daarin dat het kind veronderstelt dat dingen gebeuren doordat hij ze denkt. Vertel aan het kind dat nog nooit iemand overleden is door boze gedachten van een ander.


Rouw is liefde

Het rouwen van kinderen is een worsteling met de onbegrijpelijke dingen. Nooit hebben ze erbij stilgestaan dat iemand zomaar uit hun leven kon verdwijnen. Ze hechten zich, sluiten vriendschap en plotseling is die ander er niet meer. Tot een jaar of zeven beseffen ze niet dat dit verlies onomkeerbaar is en dat de overledene nooit meer terug zal komen. Tussen zes en acht is het verlies des te pijnlijker omdat dit besef versneld wordt.
Liefde en rouw zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Als een kind zich hecht en van iemand gaat houden, betekent het dat hij ook ooit zal rouwen. In het rouwproces vindt de verwerking van het verlies plaats en krijgt de gebeurtenis uiteindelijk een plek.
Bij dreigend verlies komen de meest uitgesproken vormen van hechting tot uiting zoals vastklampen, huilen, woede-uitbarstingen. Wanneer dit niet helpt en het verlies werkelijk wordt, kunnen reacties als terugtrekken, apathie en wanhoop volgen.
Het rouwproces is een genezingsproces. Het verdriet heeft een negatieve invloed op de gezondheid en het welbevinden van het kind. Het raakt uit balans, maar het proces is nodig om weer tot geestelijk evenwicht te komen. Hoeveel tijd hiervoor nodig is, verschilt per kind.
Wanneer kinderen te maken krijgen met meerdere traumatische verliezen, kunnen ze gedrag gaan vertonen waarbij ze proberen de pijn van het verlies te voorkomen. Sommige kinderen willen geen contact meer maken en trekken zich terug, isoleren zichzelf. Ze onthechten zich en gaan geen banden meer aan. Ze besluiten niet meer te voelen. Professionele hulp is dan nodig.


Helpen om problematische rouw te voorkomen

Hoe kun je (pleeg)kinderen het best helpen bij hun rouwproces?

Informeren
Geef het kind alle informatie. Geef antwoord op de vragen maar vertel ook dingen waar het kind niet naar vraagt. Vertel bijvoorbeeld, heel concreet, wat hij kan verwachten in het rouwcentrum. 'Papa ziet er een beetje anders uit dan toen hij nog leefde. Hij ligt in een kist, is bleker, hij kan niet meer bewegen en hij voelt heel koud aan.' Ben op alles voorbereid. Omdat jonge kinderen zintuiglijk zijn ingesteld, willen ze zien, voelen en ruiken. Ze kunnen vragen stellen die volwassenen in verlegenheid brengen. Waarom heeft oma schoenen aan? Ze hoeft toch niet meer te lopen? Hoe lang moet mama in de oven? Ze willen begrijpen. Gebruik boeken en brochures als hulpmiddel.
Gebruik geen omfloerst taalgebruik om het 'zachter' te maken. Slapen is niet hetzelfde als dood zijn en geeft onnodige verwarring. Kinderen willen soms niet meer gaan slapen uit angst nooit meer wakker te worden. Als je dingen voor kinderen achterhoudt, gaan ze invullen wat ze niet weten. Ze voelen de spanning aan, dat er iets niet klopt en dat levert angst op, die in de volwassenheid nog voelbaar is.

Betrekken
Betrek kinderen zoveel mogelijk bij alles. Laat hen meepraten over de rouwbrief of zelf ontwerpen. Hoe moet de kist eruit zien, welke kleren krijgt de overledene aan, welke bloemen komen op de kist te liggen? Ook kunnen ze, als ze dat willen, helpen bij de laatste verzorging, tekeningen maken om bij de overledene te leggen, helpen bij het sluiten van de kist en een rol krijgen in de afscheidsdienst. Hierdoor voelen ze zich serieus genomen en kunnen door actief te zijn hun machteloosheid en angst bestrijden. De dood kan in een gezin met zowel eigen als pleegkinderen behoorlijk gevoelig liggen. Praat daar open over en probeer de gevoeligheden te achterhalen waarbij de eigen kinderen de rol krijgen die hen toebehoort en de pleegkinderen zich niet buitengesloten voelen en andersom afhankelijk van de nabijheid van de overledene.

Pleegkindstatus
Het pleegkind zal misschien bang zijn uit het gezin gestoten te worden en er niet echt bij te horen, wanneer het een verlies in het pleeggezin geldt. Wanneer een ouder in het oorspronkelijke gezin overleden is, kan het verdriet om de uithuisplaatsing een nieuwe dimensie aannemen en de verlatenheid acuut gevoeld worden. Een pleegkind rouwt dubbel. Het rouwt om de overledene en het rouwt om zijn status van pleegkind.

Een schatkist voor de overledene
Zeker voor jongere kinderen is het belangrijk om een plek te hebben, een kistje, waarin spulletjes van en voor de overledenen zitten, met de geur van de overledene.

Volgen in wensen en behoeften
Als (pleeg)kinderen geen afscheid willen nemen van de overledene is het nooit goed ze te dwingen. Vanwege het grote belang en omdat de gebeurtenissen nooit overgedaan kunnen worden, is het toch goed na te gaan waar het probleem zit. Vaak is het gebrek aan informatie. Een meisje van negen bleek niet naar haar vader in het mortuarium te willen, omdat ze het idee uit speelfilms had dat lijken met een kaartje aan hun teen uit een koellade getrokken worden. Toen haar moeder uitlegde hoe haar vader erbij lag, durfde ze wel mee te gaan. Vaak is een goede vraag: wat kun je of wat wil je wel?

Afscheid nemen van iemand die dood is, rouwen en weer opnieuw hechting aangaan, is voor alle kinderen moeilijk. Voor pleegkinderen extra vanwege de verliezen die zij meestal in het quadraat ervaren.



Drs. Riet Fiddelaers-Jaspers is sociaal-pedagoog en werkzaam als adviseur bij KPC Groep in 's-Hertogenbosch. Ze is auteur van diverse publikaties over rouw bij kinderen en adolescenten. Op dit moment werkt ze aan een dissertatie over rouw bij adolescenten.



Pleegkinderen en vreemd gedrag. In 13 thema's: pleegangst, adoptie, loyaliteit, afstammingsonrust, hechting, rouwen, seksueel misbruik, ADHD, borderline, depressie, pesten, autisme, sociale onhandigheid.
Uitgever: Amsterdam: SWP. ISBN 90 66653779


naar overige artikelen